وقتی دشمن همه جا هست ! آشنایی با اختلال شخصیت پارانوئید، اختلالی که می‌تواند زندگی اطرافیان فرد بیمار را به شدت تلخ و غیرقابل تحمل کند

وقتی دشمن همه جا هست ! آشنایی با اختلال شخصیت پارانوئید، اختلالی که می‌تواند زندگی اطرافیان فرد بیمار را به شدت تلخ و غیرقابل تحمل کند

چاپ شده در مجله سپیده دانایی
تاریخ انتشار : یکشنبه ۱۵ تیر ۱۳۹۳
لینک مقاله در سایت مجله سپیده دانایی

آقای میم پس از اینکه همسرش به او اعلام کرد که درخواست طلاق داده است و اگر به دنبال درمان مشکلاتش بر نیاید از او جدا خواهد شد، با اکراه و به همراه همسرش به روان شناس بالینی مراجعه کرد. در مصاحبه اولیه خانم میم اعلام کرد که در ۲ سال گذشته به دلیل شکاک بودن همسرش ۴ بار مجبور به تغییر آپارتمانی که در آن زندگی می کردند شده اند. در هر یک از این آپارتمان ها پس از گذشت چند روز آقای میم احساس می کرد که برخی از همسایه یا همه آنها به طور عمد به دنبال ایجاد مزاحمت برای او هستند، و یا با او خصومت دارند. همین احساس بارها باعث ایجاد درگیری های کلامی و فیزیکی بین آقای میم و همسایه ها شده بود. همچنین آقای میم به دو نفر از همسایه ها مشکوک شده بود که به دنبال ایجاد رابطه پنهانی با همسر او هستند و به همین خاطر رفت و آمد خانم میم در بیرون از خانه را کاملا محدود کرده بود. همچنین با وجود اینکه خانم میم تمام تلاشش را کرده بود که اطمینان همسرش را جلب کند، از گفته های آقای میم مشخص بود که بر این باور است که همسرش روابط پنهانی ای دارد که تنها به دلیل اینکه بسیار باهوش است توانسته آنها را پنهان کند. در جلسه دوم که به طور خصوصی با درمانگر برگزار شد آقای میم گفت که علی رقم اینکه او به همه خوبی می کند، اقوام، همکاران، همسایگان و حتی همسرش مدام با او دشمنی کرده و به دنبال آزار رساندن به او هستند.
اختلال شخصیت پارانویید چیست؟
بسیاری از ما در طول زندگی مان با انسان هایی روبرو شده ایم که به همه چیز و همه کس بد بین و بدگمانند، فکر می کنند که دیگران به دنبال آسیب رساندن به آنها هستند و اگر به کسی اعتماد کنند عاقبت، روزی از پشت خنجر خواهند خورد. اگر به این افراد به قدر کافی نزدیک شده و با آنها وارد گفتگو شوید برای شما مثال های متعددی از خیانت هایی که در طول زندگی تجربه کرده اند خواهند آورد و ممکن است حتی در وهله نخست موفق شوند شما را قانع کنند که تمامی اطرافیانشان بد ذات بوده و مرتب در حال توطئه بر علیه شان هستند اما احتمالا بعد از گذشت مدت نه چندان زیادی پی خواهید برد که بسیاری از دلایلی که این فرد برای متهم ساختن اطرافیان شان ارایه می دهند غیر واقع بینانه است، و حتی ممکن است خود را نیز در مظان اتهام بیابید! اگر این اطلاعات را با یک روان شناس بالینی یا روان پزشک در میان بگذارید، او به شما خواهد گفت که احتمالا با یک فرد مبتلا به اختلال شخصیت پارانویید سر و کار دارید.

نشانه های تشخیص این اختلال کدامند؟
روان شناسان و روان پزشکان برای تشخیص اختلال شخصیت پارانویید به صرف بدبین بودن فرد اکتفا نکرده و چند ملاک دیگر را نیز هم زمان برای تشخیص وجود چنین اختلالی در نظر می گیرند که در چند سطر بعد با زبانی ساده به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد:
– بدون دلیل کافی مشکوک است که دیگران به دنبال آزار یا آسیب رساندن به او هستند.
– وفادار بودن دوستان و اطرافیانش را بدون دلیل منطقی زیر سوال می برد.
– تمایلی به اعتماد به دیگران ندارد چون فکر می کند که از اطلاعاتی که در اختیارشان می گذارد بر علیه او استفاده خواهند کرد.
– در اتفاقات و رفتارهای عادی افراد تهدید یا معنایی پنهانی می یابد.
– کینه توز است و هیچ گونه اهانت، بی اعتنایی یا تحقیر را نمی بخشد.
– مرتب احساس می کند که به شخصیتش توهین شده بدون اینکه دیگران چنین احساسی داشته باشند و در مقابل این احساس واکنش شدید و پرخاشگرانه ای نشان می دهد.
– بدون هیچ دلیل موجهی مکررا به وفاداری همسرش شک می کند.
– خصوصیات فوق از اوایل جوانی در او بروز پیدا کرده و در طول زندگی او کم و بیش پایدار می باشد.
علت ابتلا به این اختلال چیست؟
پس از آنکه با نشانه های این اختلال آشنا شدیم، این سوال ایجاد می شود که چرا این افراد به این میزان بدگمانند و منشا این رفتار از کجاست؟ مکتب های مختلف روان شناسی به این سوال پاسخ های متفاوتی می دهند. روان کاوان این شیوه رفتار را نتیجه “فرافکنی” که مکانیسمی دفاعی در روان انسان است، می دانند. به عبارت ساده تر، روان کاوان بر این باورند که فرد مبتلا به این اختلال احساسات خصمانه ای نسبت به خود دارد و برای دور کردن این احساس ناخوشایند از خویشتن، آن را به سایرین نسبت می دهد. روان درمان گران شناختی نسبت به علت این اختلال نظری متفاوت داشته و منشا آن را تعصبات و سوگیری های ادراکی- شناختی فرد می دانند. به عنوان مثال آنها بر این باورند که فرد پارانویید،تنها به جنبه هایی از یک واقعه توجه می کند، تنها برخی از خاطرات منفی را به یاد می آورد و نوع تفسیرش از رویدادها با یک فرد سالم متفاوت است. طرح واره درمان گران نیز در این خصوص نظریه ای دارند و مشکل بدبینی را ناشی از الگوهای ناکارآمد و ناسازگاری می دانند که در اثر تجربیات متناقض دوران کودکی شکل می گیرد.
آنچه که نظر غالب روان شناسان را در مورد علت ابتلا به این اختلال نزدیک می کند، تاثیر محیط و تربیت در دوران کودکی و نوجوانی افراد است. بدون شک شیوه های تربیتی ناکارآمد و رفتار غلط والدین، متولیان آموزش و سایر افرادی که به طور مستمر در رابطه با کودک و نوجوان هستند، نقش اساسی را در ابتلا افراد به این اختلال در بزرگسالی بازی می کند.
چه کسانی بیشتر دچار این اختلال می شوند؟
هر فردی که عوامل زمینه ساز این اختلال را داشته باشد می تواند با این مشکل مواجه شود. میزان شیوع این اختلال در مطالعات مختلف از ۲ تا ۴ درصد کل افراد جامعه تخمین زده شده است. همچنین مطالعاتی نشان داده که این اختلال در افرادی که بستگان نزدیک مبتلا به اختلال اسکزوفرنی یا اختلال هذیانی دارند بیشتر مشاهده می شود. هر چند تعداد مردانی که با تشخیص این اختلال در آنها مواجه هستیم بیشتر است، امکان ابتلا زنان نیز کاملا محتمل است.

این اختلال با چه مشکلات دیگری ممکن است اشتباه گرفته شود؟
هر شک و بد بینی ای ناشی از اختلال شخصیت پارانویید نیست. ممکن است بسیاری از ما این تجربه را داشته باشیم که پس از یک تجربه خیانت یا بدرفتاری از سوی اعضای خانواده، همسر یا یک دوست، نسبت به کل زندگی و افرادی که با آنها در ارتباطیم بدبین تر شویم. این واکنش ها معمولا موقتی و زودگذرند و به یک باره و بعد از یک حادثه در فرد روی می دهند. با این وجود کمک گرفتن از یک روان شناس یا مشاور توانا می تواند در حل سریع تر این مشکل یاری رسان باشد.
برخی از دیگر اختلالات روانی نیز ممکن است با اختلال شخصیت پارانویید اشتباه گرفته شوند. در اسکیزوفرنی پارانویید که از اختلالات شدید روانی است، شک و بد بینی با هذیان و توهم همراه است و شروع آن ناگهانی تر است. همچنین ایجاد یک باره بدبینی در سالمندانی که در گذشته سابقه این گونه رفتار را ندارند می تواند نشانه ای از افسردگی سالمندی یا بیماری آلزایمر باشد.
در نهایت ذکر این نکته لازم است که گاهی شرایط اجتماعی نیز می تواند باعث ایجاد بدبینی یا احتیاط بیش از حد در گروهی خاص یا اکثریت جامعه شود. اقلیت های قومی، فرهنگی، دینی و زبانی ممکن است در تعامل با جامعه اکثریت، با احتیاط و بد گمانی رفتار کنند ( برعکس این رفتار نیز ممکن است توسط اکثریت صورت پذیرد). همچنین پس از تشنجات شدید اقتصادی و سیاسی و در شرایط جنگ و قحطی، ممکن است نوعی بد بینی و بی اعتمادی بر اکثریت جامعه حاکم شود. گسترش بدبینی در این موقعیت های اجتماعی را نباید با شیوع اختلال شخصیت پارانویید در جامعه برابر دانست.
چه شیوه هایی برای درمان این اختلال وجود دارد؟
در گذشته نه چندان دور، این مشکل مانند سایر اختلالات شخصیت از جمله اختلالات مقاوم به درمان محسوب می شد اما در دو دهه اخیر تلاش های ارزشمندی در یاری رسانی به این افراد صورت پذیرفته است. اکثر این تلاش ها، در قالب شکل های مختلف روان درمانی مخصوص اختلالات شخصیت صورت گرفته است. مداخلاتی در چارچوب روان پویایی، شناختی – رفتاری و طرح واره درمانی از جمله شیوه های روان درمانی هستند که تا به امروز برای کمک به این افراد به کار بسته شده است. معمولا روان درمانی این گونه بیماران در ایران توسط روان شناسان بالینی صورت می گیرد. همچنین روان پزشکان ممکن است از دارو درمانی برای بهبود برخی نشانگان این اختلال استفاده کنند.
چگونه از ابتلای فرزندانمان به این اختلال پیشگری کنیم؟
اگر چه شیوه های تربیتی که باعث ایجاد این اختلال می شود هنوز به طور کامل کشف نشده است، رعایت نکات زیر در اصول تربیتی می تواند از احتمال وقوع چنین اختلالی در فرزندانمان بکاهد.
۱) ایجاد اطمینان در محیط خانواده: فرزندان ما اعتماد کردن را مثل هر چیز دیگری از محیطی که در آن رشد می کنند می آموزند . وجود اعتماد بین پدر و مادر و روبرو نشدن با خیانت های خانوادگی و اطمینان کردن به خود کودک و خود داری از چک کردن های مکرر و غیر ضروری و باور نکردن حرف های او همگی می توانند زمینه ساز رشد مناسب شخصیتی کودک و جلوگیری از ابتلای او به این اختلال شوند. کودکی که همیشه مورد اعتماد والدینش بوده و دروغگو خطاب نشده است، در آینده قادر خواهد بود که به دیگران اعتماد کرده و حرف آنها را باور کند.
۲) پرهیز از رفتار متناقض با کودک یا نوجوان: دو گانگی در شیوه تربیتی باعث می شود که مفهوم درست و غلط و خوب و بد به درستی در کودک شکل نگیرد. پیام های متناقض اعتماد کودک را به وجودی جهانی امن و ثابت از بین برده و او را در ورطه شک و دودلی فرو می برد. این تناقض می تواند ناشی از نوسانات خلقی و رفتاری یکی از والدین یا اختلاف سلیقه پدر و مادر در شیوه های فرزند پروری باشد. گونه دیگری نیز از این تناقض وجود دارد که ناشی از اختلاف شدید ارزش های خانوادگی با ارزش های ترویج شده توسط مراجع قدرت و جامعه است. این تناقض ارزشی می تواند زمینه را برای ایجاد بد بینی در کودک فراهم آورد.
۳) تقویت اعتماد به نفس فرزندانمان: نظر روان کاوان راجع به علت اختلال شخصیت پارانوییید را فراموش نکنیم : “افراد مبتلا به این اختلال بی اعتمادی و انزجار از خودشان را به دیگران فرافکنی می کنند.” اگر فرزندانی تربیت کنیم به توانایی های خود اعتماد دارند و خودشان را مفید، کارآمد و دوست داشتنی می دانند، شرایطی را فراهم کرده ایم که بتوانند دیگران را نیز دوست بدارند و به آنها اعتماد کنند. تحقیر، ندادن مسئولیت و تنبیه و نبودن تشویق لازم، از جمله عواملی هستند که بر کاهش اعتماد به نفس کودک موثر بوده و والدین باید از آنها اجتناب کنند.
۴) ایجاد فصای مشارکتی و برابر و توجه مداوم به فرزندان: مداخله دادن کودک در تصمیم گیری ها و در جریان قرار دادن او در مورد مسایل اساسی خانواده، پرهیز از هرگونه تبعیض بین فرزندان و در نهایت رسیدگی همراه با محبت و توجه به پیشرفت های کودک از جمله سایر عوالی هستند که در کاهش احتمال ابتلا به اختلال شخصیت پارانویی در آینده فرزندانمان می تواند تاثیر گذار باشد.
۵) خودداری از تنبیه های شدید و بدنی: در نهایت ذکر این نکته لازم است که مطالعات متعددی رابطه بد رفتاری، بی توجهی و تنبیه شدید و فیزیکی کودک را با امکان ابتلا او به اختلال شخصیت پارانویید در بزرگسالی مورد تایید قرار داده اند.

سپانو دیتا